Krótko o gadach

Żółwie są przedstawicielami gromady gadów (Reptilia). Warto więc wspomnieć o najbliższych krewnych naszych „pancernych” ulubieńców, tym bardziej iż wszystkie charakterystyczne cechy gadów są jednocześnie typowe dla żółwi. Gady, od dawna fascynujące ludzie swą odmiennością i pobudzające ich wyobraźnię, w pełni zasługują na bliższe poznanie. Także ich przeszłość na- leży do najciekawszych rozdziałów w historii zwierząt. Pojawiły się na Ziemi prawdopodobnie już przed 300 milionami lat, jeszcze w erze paleozoicznej. Na drabinie ewolucji zajęły dość wysokie miejsce, między płazami, od których pochodzą, a ptakami i ssakami. Obydwu tym grupom dały bowiem początek określone szczepy gadów. To właśnie gady, jako pierwsze wśród kręgowców, ostatecznie przeniosły życie zwierzęce na ląd, umożliwiając opanowanie nowego środowiska. Ich zdolności adaptacyjne były tak wielkie, że z czasem zasiedliły wszystkie ziemskie biotopy. W porównaniu z innymi tworami ewolucji w przeszłości naszej planety, gady szczególnie zasługiwały na miano jej „władców”. Nie tylko bowiem ich dominacja trwała kilkaset milionów lat (dla porównania: człowiek zdolny kształtować oblicze Ziemi istnieje kilkaset stuleci), ale wy- kształciły formy organiczne, przy których dzisiejszy słoń byłby karłem. Niektóre gatunki zauropodów z kredy przekraczały 25 m długości i osiągały ciężar 40 ton. Jeszcze okazalszy był 50 tonowy Brachiosaurus z okresu jurajskiego, którego staw barkowy znajdował się 4 metry nad ziemią. Większość gadów wyginęła przed około 70 milionami lat. Do na- szych czasów dotrwały tylko 4 rzędy: żółwie, krokodyle, gady łuskonośne (węże i jaszczurki) oraz hatteria — wymierający już relikt przeszłości — żyjąca tylko na kilku wyspach u wybrzeży N. Zelandii. Epoka panowania gadów minęła bezpowrotnie. Mimo to są nadal liczne (około 6000 gatunków), a zamieszkują niemal wszystkie części świata. Te współcześnie żyjące nie są na ogół zbyt duże, jednak niektóre gatunki osiąganymi rozmiarami przypominają nieco czasy swych kuzynów dinozaurów. Powszechnie znane są olbrzymie żółwie z Galapagos. Krokodyl różańcowy dorasta do 7 m długości. Respekt budzą potężni przedstawiciele węży dusicieli o muskularnym ciele grubości ludzkiego uda. Rekordowy okaz pytona siatkowanego, złowiony w 1979 r. w Tajlandii, mierzył 12,2 m długości i ważył 220 kg. Charakterystyczną cechą gadów jest pokrycie ciała rogowymi łuskami i płytkami. Mają one różny kształt i wielkość. Także ich liczba i sposób ułożenia bywa inny u poszczególnych gatunków. Skóra jest sucha, pozbawiona gruczołów i w przeciwieństwie do płazów nie bierze udziału w oddychaniu (wyjątek stanowią silnie wyspecjalizowane wodne żółwie miękkoskorupowe). Dobrze osłonięta skóra gadów jest, zwłaszcza u gatunków lądowych, prawie nieprzepuszczalna. Ogranicza to straty wody do minimum, co odegrało nie- gdyś ważną rolę w opanowywaniu środowisk suchych. Dla przykładu: gady, zamieszkujące obszary pustynne, tracą wodę poprzez parowanie skórne z szybkością kilkadziesiąt razy mniejszą niż płazy również przystosowane do życia w suchych okolicach. Do wielkiej odporności gadów na brak wody przyczynia się też zdolność syntezy kwasu moczowego i usuwanie produktów przemiany materii w tej postaci. Kwas moczowy wytrąca się w formie kryształków, co pozwala na bardzo małe zużycie wody w procesie wydalania. Jest to wielki krok naprzód w stosunku do ryb i płazów, które wydalają amoniak i mocznik. Gady to zwierzęta jajorodne. Jaja gadów zawierające dużą ilość cieczy i odporne na wysychanie, składane są w odróżnieniu od płazów na lądzie. Pewne wspólne cechy anatomiczne, sposób rozmnażania (zwłaszcza budowa wewnętrzna jaja) zbliżają gady do ptaków — wyższej, pokrewnej im grupy ewolucyjnej. Gady i ptaki wykazują tak wiele cech wspólnych, że czasem określa się je łącznym mianem Sauropsida — gadopodobne. Proces rozwoju zarodkowego (mimo, że dokonuje się on w jaju) wiąże gady także ze ssakami. Natomiast zmiennocieplność tzn. brak zdolności termoregulacji i zależność od temperatury otoczenia, łączy gady z dość jeszcze prymitywnymi zwierzętami, jakimi są płazy. Poznanie istoty zmiennocieplności i związanych z nią mechanizmów przystosowawczych ma pierwszorzędne znaczenie dla każdego terrarysty, hodującego żółwie w warunkach domowych. Poświęca- my więc temu zagadnieniu osobny rozdział. Chcąc podać jednoznaczną, naukową definicję gadów, przytoczymy krótką ich charakterystykę, podaną przez prof. H. Dobrowolską: „Gady można określić jako zmiennocieplne kręgowce, czworonogie lub beznogie, o ciele pokrytym rogowymi łuskami, składające na lądzie jaja, bogate w substancje odżywcze i otoczone twardą lub skórzastą osłoną. Obecność w rozwoju zarodkowym błon płodowych, z których owodnia stwarzając wewnętrzne płynne środowisko umożliwia rozwój zarodkowy w środowisku lądowym, uniezależnia gady od środowiska wodnego”. Wszystkie wymienione cechy gadów spotkać można i u innych zwierząt, jednak o ich odrębności i oryginalności decyduje ta jedyna, przytoczona powyżej kombinacja.