A A A

Krótko o gadach

Żółwie są przedstawicielami gromady gadów (Reptilia). Warto więc wspomnieć o najbliższych krewnych naszych „pancernych" ulubieńców, tym bardziej iż wszystkie charakterystyczne cechy gadów są jednocześnie typowe dla żółwi. Gady, od dawna fascynujące ludzie swą odmiennością i pobudzające ich wyobraźnię, w pełni zasługują na bliższe poznanie. Także ich przeszłość na- leży do najciekawszych rozdziałów w historii zwierząt. Pojawiły się na Ziemi prawdopodobnie już przed 300 milionami lat, jeszcze w erze paleozoicznej. Na drabinie ewolucji zajęły dość wysokie miejsce, między płazami, od których pochodzą, a ptakami i ssakami. Obydwu tym grupom dały bowiem początek określone szczepy gadów. To właśnie gady, jako pierwsze wśród kręgowców, ostatecznie przenios- ły życie zwierzęce na ląd, umożliwiając opanowanie nowego środowiska. Ich zdolności adaptacyjne były tak wielkie, że z czasem zasiedliły wszystkie ziemskie biotopy. W porównaniu z innymi tworami ewolucji w przeszłości naszej planety, gady szczególnie zasługiwały na miano jej „władców". Nie tylko bowiem ich dominacja trwała kilkaset milionów lat (dla porównania: człowiek zdolny kształtować oblicze Ziemi istnieje kilkaset stuleci), ale wy- kształciły formy organiczne, przy których dzisiejszy słoń byłby karłem. Niektóre gatunki zauropodów z kredy przekraczały 25 m długości i osiągały ciężar 40 ton. Jeszcze okazalszy był 50 tonowy Brachiosaurus z okresu jurajskiego, którego staw barkowy znajdował się 4 metry nad ziemią. Większość gadów wyginęła przed około 70 milionami lat. Do na- szych czasów dotrwały tylko 4 rzędy: żółwie, krokodyle, gady łuskonośne (węże i jaszczurki) oraz hatteria — wymierający już relikt przeszłości — ży- jąca tylko na kilku wyspach u wybrzeży N. Zelandii. Epoka panowania gadów minęła bezpowrotnie. Mimo to są nadal li- czne (około 6000 gatunków), a zamieszkują niemal wszystkie części świata. Te współcześnie żyjące nie są na ogół zbyt duże, jednak niektóre gatunki osiąganymi rozmiarami przypominają nieco czasy swych kuzynów dinozau- rów. Powszechnie znane są olbrzymie żółwie z Galapagos. Krokodyl różań- cowy dorasta do 7 m długości. Respekt budzą potężni przedstawiciele węży dusicieli o muskularnym ciele grubości ludzkiego uda. Rekordowy okaz pytona siatkowanego, złowiony w 1979 r. w Tajlandii, mierzył 12,2 m długości i ważył 220 kg. Charakterystyczną cechą gadów jest pokrycie ciała rogowymi łuskami i płytkami. Mają one różny kształt i wielkość. Także ich liczba i sposób uło- żenia bywa inny u poszczególnych gatunków. Skóra jest sucha, pozbawiona gruczołów i w przeciwieństwie do płazów nie bierze udziału w oddychaniu (wyjątek stanowią silnie wyspecjalizowane wodne żółwie miękkoskorupowe). Dobrze osłonięta skóra gadów jest, zwłaszcza u gatunków lądowych, prawie nieprzepuszczalna. Ogranicza to straty wody do minimum, co odegrało nie- gdyś ważną rolę w opanowywaniu środowisk suchych. Dla przykładu: gady, zamieszkujące obszary pustynne, tracą wodę poprzez parowanie skórne z szybkością kilkadziesiąt razy mniejszą niż płazy również przystosowane do życia w suchych okolicach. Do wielkiej odporności gadów na brak wody przyczynia się też zdolność syntezy kwasu moczowego i usuwanie produktów przemiany materii w tej postaci. Kwas moczowy wytrąca się w formie kryształków, co pozwala na bardzo małe zużycie wody w procesie wydalania. Jest to wielki krok naprzód w stosunku do ryb i płazów, które wydalają amoniak i mocznik. Gady to zwierzęta jajorodne. Jaja gadów zawierające dużą ilość cieczy i odporne na wysychanie, składane są w odróżnieniu od płazów na lą- dzie. Pewne wspólne cechy anatomiczne, sposób rozmnażania (zwłaszcza budowa wewnętrzna jaja) zbliżają gady do ptaków — wyższej, pokrewnej im grupy ewolucyjnej. Gady i ptaki wykazują tak wiele cech wspólnych, że cza- sem określa się je łącznym mianem Sauropsida — gadopodobne. Proces roz- woju zarodkowego (mimo, że dokonuje się on w jaju) wiąże gady także ze ssakami. Natomiast zmiennocieplność tzn. brak zdolności termoregulacji i za- leżność od temperatury otoczenia, łączy gady z dość jeszcze prymitywnymi zwierzętami, jakimi są płazy. Poznanie istoty zmiennocieplności i związanych z nią mechanizmów przystosowawczych ma pierwszorzędne znaczenie dla każdego terrarysty, hodującego żółwie w warunkach domowych. Poświęca- my więc temu zagadnieniu osobny rozdział. Chcąc podać jednoznaczną, na- ukową definicję gadów, przytoczymy krótką ich charakterystykę, podaną przez prof. H. Dobrowolską: „Gady można określić jako zmiennocieplne kręgowce, czworonogie lub beznogie, o ciele pokrytym rogowymi łuskami, składające na lądzie jaja, bogate w substancje odżywcze i otoczone twardą lub skórzastą osłoną. Obecność w rozwoju zarodkowym błon płodowych, z któ- rych owodnia stwarzając wewnętrzne płynne środowisko umożliwia rozwój zarodkowy w środowisku lądowym, uniezależnia gady od środowiska wodne- go". Wszystkie wymienione cechy gadów spotkać można i u innych zwie- rząt, jednak o ich odrębności i oryginalności decyduje ta jedyna, przytoczo- na powyżej kombinacja.